Tâm thư của hơn 50 nhà bảo tồn báo Ba Tư

Những lúc đau khổ và lạc hướng, chúng ta tìm về thiên nhiên để tĩnh tâm và chữa lành. Chúng ta neo vào sự tồn tại kỳ diệu của động vật hoang dã và hệ sinh thái để kiên trì đối mặt với những khó khăn khiến chúng ta kiệt sức và vô vọng.

Đối với chúng tôi, báo Ba Tư – một chú mèo lớn xinh đẹp lang thang giữa các ngọn núi và sa mạc trong mùa đông lạnh giá của Trung Á và Trung Đông là một tồn tại kỳ diệu như thế. Phạm vi hoạt động của báo Ba Tư trải dài trên 11 quốc gia: Iran, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Azerbaijan, Armenia, Georgia, Nga, Turkmenistan, Kazakhstan, Afghanistan và Pakistan. Tajikistan và Uzbekistan từng là một phần của phạm vi này, nhưng hiện tại báo Ba Tư không còn xuất hiện ở đây nữa. Gần 80% tổng số lượng báo Ba Tư được tìm thấy ở Iran, tiếp sau đó là ở Turkmenistan. Tại Caucasus, những nỗ lực bảo tồn dài hạn đã giúp phục hồi một quần thể báo nhỏ ở khu vực Zangezur, bao gồm phía nam của Armenia và phía đông nam của Cộng hòa tự trị Nakhchevan, Azerbaijan.

Mùa hè năm 2021, máy ảnh đã bắt được hình ảnh một con báo Ba Tư trong Khu bảo tồn Tusheti ở Georgia sau 12 năm vắng bóng. Ngay sau đó, những con báo Ba Tư khác cũng đã được phát hiện ở Kabardino-Balkaria, Chechnya và Dagestan của Nga. Ở Kazakhstan, báo Ba Tư lại được phát hiện vào năm 2018, mặc dù đến 2021, cá thể duy nhất được tìm thấy này đã không may qua đời. Gần đây ở Thổ Nhĩ Kỳ, báo hoa mai đã được ghi nhận tại 4 địa điểm khác nhau, một số địa điểm trong đó đang phân tán các cá thể đực từ quần thể nguồn ở Lesser Caucasus. Tại Iraq, kể từ khi được phục hồi vào năm 2011, khoảng 9 con đực và 1 con cái đã được tìm thấy ở khu vực Kurdistan tại 8 địa điểm khác nhau. Ít nhất 3 con báo hoa mai đã bị giết tại khu vực này trong 5 năm qua.

Bẫy ảnh báo Ba Tư năm 2019.

Các hoạt động và nghiên cứu về báo Ba Tư đã tuyên truyền và phổ biến nhận thức về những chú mèo lớn này, cùng với những mối đe dọa thường trực mà chúng phải đối mặt (bao gồm săn trộm, mất môi trường sống, thiếu con mồi, xung đột, chạm trán với con người). Điều này còn nâng cao nhận thức ở các quốc gia nơi báo Ba Tư sinh sống và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì sự gắn kết giữa các cá thể báo với nhau. Tuy vậy, một số quốc gia trong phạm vi sinh sống của báo Ba Tư phải đối mặt với nhiều thách thức chính trị, cản trở nỗ lực bảo tồn loài động vật này.

Tại Caucasus, báo hoa mai phải di chuyển trong một khu vực đầy mìn và căng thẳng leo thang do cuộc xung đột Nagorno-Karabakh vẫn đang diễn ra. Các hoạt động quân sự dọc theo biên giới Iraq-Iran và Iraq-Thổ Nhĩ Kỳ vẫn tiếp diễn khiến người dân phải di dời và đốt cháy những khu rừng tự nhiên ít ỏi còn sót lại của Iraq. Kể từ khi ISIS xuất hiện vào năm 2014, căng thẳng chính trị và suy thoái kinh tế đã đẩy công tác bảo tồn đa dạng sinh học và các loài động vật xuống dưới cùng trong thứ tự ưu tiên các hoạt động trong nước, và nguồn tài chính địa phương hỗ trợ các dự án bảo tồn đã bị cắt đứt. Những thay đổi trong vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ vào năm 2016 dẫn đến việc Hoa Kỳ rút khỏi Kế hoạch Hành động chung toàn diện (“Thỏa thuận hạt nhân Iran”) và thực hiện các biện pháp trừng phạt cao nhất đối với Iran. Hậu quả, không chỉ người dân Iran bị tổn thương và cô lập, mà các sáng kiến ​​bảo tồn cùng với những người tiên phong trong các hoạt động này cũng phải chịu tổn hại.

Vào tháng 1/2018, 9 nhà bảo tồn phối hợp với Quỹ Di sản Động vật hoang dã Ba Tư đã bị bắt, bao gồm cả Kavous Seyed-Emami đã qua đời trong tù vào tháng 2/2018. Họ bị buộc tội gián điệp vì sử dụng các bẫy máy ảnh, vốn được sử dụng để phục vụ công tác bảo tồn. Nhưng thời điểm đó, không nhiều người hiểu được chức năng này của bẫy máy ảnh và đã cho rằng đây là công cụ gián điệp. 4 năm 4 tháng sau, 7 người trong số họ vẫn đang ở trong tù.

Vào tháng 8/2021, Taliban trở lại nắm quyền ở Afghanistan, khiến Cơ quan Bảo vệ Môi trường Quốc gia rơi vào tình trạng hỗn loạn và nhiều nhà bảo tồn có thể phải lưu vong. Các quỹ của Afghanistan tiếp tục bị đóng băng, dẫn đến một cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng mà thiên nhiên và động vật hoang dã của Afghanistan cũng đang phải chịu đựng. Số lượng báo hoa mai ở Afghanistan vốn đã rất ít, nay cơ hội sống sót của chúng thậm chí còn ảm đạm hơn.

Tháng 2/2022, cuộc xung đột của Nga và Ukraine đã kích hoạt các biện pháp quốc tế nhằm cô lập Nga và các công dân của nước này, chặt đứt nỗ lực hợp tác quốc tế trong lĩnh vực môi trường. Đây là một tín hiệu xấu cho tương lai của báo Ba Tư ở Greater Caucasus, Georgia.

Một con báo Ba Tư. (Ảnh: Peoples Trust for Endangered Species)

Công ước về các Loài Di cư (CMS) và Cơ quan Bảo tồn Thiên nhiên Liên bang Đức (BfN) đang có kế hoạch tổ chức Hội nghị các quốc gia trong phạm vi hoạt động của báo Ba Tư, với mục tiêu thông qua Chiến lược Khu vực về Bảo tồn loài báo Ba Tư trong khuôn khổ Chương trình làm việc cho Sáng kiến ​​Động vật có vú Trung Á. Trong năm qua, một nhóm các chuyên gia từ khắp nơi trong phạm vi hoạt động của báo hoa mai do Ủy ban Vì sự sống còn các chủng loại IUCN đồng chủ trì, đã làm việc để phát triển nền tảng cho chương trình này. Cuộc họp dự kiến ​​diễn ra vào tháng 9/2022 tại Tbilisi, Georgia.

Dự thảo chiến lược này mang đầy tham vọng. Khả năng thành công của chiến lược phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức rằng công tác bảo tồn thiên nhiên đòi hỏi phải có sự hợp tác và tài trợ quốc tế, cũng như đảm bảo cho các nhà bảo tồn được công tác trong điều kiện an toàn. Bẫy camera cũng rất cần thiết trong việc theo dõi động vật hoang dã. Thiết bị này có thể chưa được hiểu rõ vào thời điểm cách đây 5 năm. Nhưng đến nay, nó đã được chứng minh là một công cụ tuyệt vời để tìm hiểu về các loài động vật khó theo dõi, và nhiều nghiên cứu sẽ không thể thực hiện được nếu không có nó.

Do vậy, chúng tôi muốn kêu gọi:

  • Các biện pháp và hành động nhằm tạo thuận lợi cho hợp tác quốc tế vượt qua các hoàn cảnh chính trị, chẳng hạn như ở Iran, thông qua việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt kinh tế và các rào cản đối với hợp tác bảo tồn và phát triển quốc tế;
  • Xây dựng các tiêu chí rõ ràng về kinh phí và hợp tác kỹ thuật để đảm bảo rằng các nhà bảo tồn không bị truy bắt vì hợp tác với các chuyên gia và tổ chức quốc tế;
  • Duy trì hoạt động thông qua hỗ trợ kỹ thuật và tài chính như ở Afghanistan, để đảm bảo các hoạt động bảo tồn có kết quả lâu dài; và
  • Trả lại tự do cho Niloufar Bayani, Sepideh Kashani, Amirhossein Khaleghi, Taher Ghadirian, Sam Rajabi, Houman Jowkar và Morad Tahbaz – việc họ tiếp tục bị giam giữ đang gây bất lợi cho tất cả chúng tôi. Chúng tôi lo ngại rằng chừng nào họ đang còn ở trong tù, số phận của những con báo ở Iran vẫn còn bị đe dọa.

Chúng tôi hy vọng rằng cộng đồng quốc tế sẽ sớm nhận ra, việc bảo tồn loài báo Ba Tư và mạng sống của những người đang làm công tác bảo vệ chúng có sự gắn bó chặt chẽ với nhau, và chúng tôi khuyến khích tất cả các quốc gia thuộc phạm vi hoạt động của báo Ba Tư ủng hộ và hỗ trợ sứ mệnh của những người này. 

Trúc Mai (Theo Mongabay)

Nguồn: