phong lan rừng Archives - ThienNhien.Net | Con người và Thiên nhiên

Tài nguyên

Nguy cơ cạn kiệt phong lan rừng lan rừng

16/04/2022

Trên Facebook

ThienNhien.Net

21 giờ trước

VÂN ĐÀI LOẠI NGỮ - BÁCH KHOA THƯ CỦA NGƯỜI VIỆT THẾ KỶ XVIIINếu muốn biết một học giả Việt Nam cách đây hơn 250 năm nhìn thế giới rộng lớn đến đâu, Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn (1726–1784) là một cuốn sách rất đáng đọc. Hoàn thành năm 1773, tác phẩm thường được xem như một bộ bách khoa thư của Việt Nam thời trung đại, tập hợp và hệ thống hóa một khối lượng tri thức đáng kinh ngạc về cả tự nhiên lẫn xã hội.Toàn bộ tác phẩm được Lê Quý Đôn sắp xếp thành 9 loại với 967 điều. Phạm vi kiến thức trải từ Lý khí bàn về bản chất và sự vận hành của vũ trụ, Hình tượng về các hiện tượng thiên văn, Khu vũ về địa lý, đến điển lệ và chế độ, văn chương, ngôn ngữ, sách vở, phép làm quan trị dân. Đặc biệt thú vị là phần Phẩm vật gồm tới 320 điều, ghi chép về cây cỏ, động vật, lương thực, sản vật và nhiều sự vật trong đời sống. Ở đây có thể bắt gặp những quan sát khá cụ thể về các giống lúa, thời vụ, đặc điểm sinh trưởng, kỹ thuật canh tác và sản vật của từng vùng.Điều đáng quý ở Vân đài loại ngữ không chỉ nằm ở lượng kiến thức đồ sộ. Lê Quý Đôn đọc rất nhiều sách, ghi chép những điều ông thấy đáng chú ý, sau đó phân loại, đối chiếu và thường đưa thêm nhận xét của mình. Tri thức từ sách vở Trung Hoa được ông liên hệ với thực tế Việt Nam, với địa lý, sản vật và kinh nghiệm trong nước. Cách làm ấy cho thấy một tinh thần học thuật rất tiến bộ ở thế kỷ XVIII, khi việc đọc không dừng ở ghi nhớ mà còn hướng tới quan sát, phân loại và giải thích thế giới.Đọc Vân đài loại ngữ hôm nay, tất nhiên chúng ta sẽ thấy được nhiều tri thức mang dấu ấn và giới hạn khoa học của thời đại. Nhưng chính điều đó lại làm cuốn sách thêm hấp dẫn. Qua những trang sách, người đọc có thể hình dung người Việt hơn hai thế kỷ trước hiểu thế nào về trời đất, khí hậu, sông núi, cây cỏ, mùa màng và xã hội. Đó không chỉ là một kho tư liệu cổ, mà còn là dấu tích đặc biệt về lịch sử tri thức của Việt Nam.#vandailoaingu #lequydon #sachhay #lichsutrithuc #VanHoaVietNam #trithucviet #sachco ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

2 ngày trước

NHỮNG NGƯỜI Ở LẠI SAU KHI DỰ ÁN KẾT THÚCMọi dự án đều có ngày bắt đầu và ngày kết thúc.Một khoản tài trợ thường chỉ đồng hành với công việc bảo tồn trong vài ba năm, còn ngay cả những chương trình quy mô lớn cũng khó kéo dài quá một thập kỷ. Đến khi chu kỳ hỗ trợ khép lại, báo cáo cuối cùng được hoàn tất, nhân sự dự án chuyển sang nhiệm vụ khác và nhà tài trợ bắt đầu theo đuổi những ưu tiên mới.Nhưng khu rừng vẫn ở đó.Dòng sông vẫn tiếp tục chảy. Những quần thể động vật vẫn cần được theo dõi. Cây phục hồi vẫn cần thêm nhiều năm để trở thành rừng. Những xung đột giữa con người và động vật hoang dã không biến mất vào ngày dự án kết thúc. Những sức ép từ đường sá, thị trường, khai thác tài nguyên hay biến đổi khí hậu vẫn tiếp tục xuất hiện.Và những người sống cùng vùng đất ấy vẫn ở lại.Đây có lẽ là một trong những lý do căn bản nhất để bảo tồn thiên nhiên cần được dẫn dắt nhiều hơn bởi các chủ thể địa phương.Một tổ chức quốc tế có thể thay đổi chiến lược. Một nhà tài trợ có thể chuyển từ rừng sang biển, từ một quốc gia sang một khu vực khác. Một chuyên gia có thể kết thúc nhiệm kỳ rồi trở về nước. Những điều đó hoàn toàn bình thường trong cách hệ thống phát triển quốc tế vận hành.Nhưng một tổ chức được hình thành trong chính quốc gia đó không thể chuyển sang một đất nước khác chỉ vì nguồn tài trợ thay đổi. Một trường đại học địa phương vẫn tiếp tục đào tạo sinh viên. Một ban quản lý khu bảo tồn vẫn phải bảo vệ diện tích mình được giao. Chính quyền địa phương vẫn phải giải quyết những vấn đề về đất đai, sinh kế và tài nguyên. Những nhà nghiên cứu dành cả sự nghiệp cho một loài vẫn tiếp tục theo dõi nó. Cộng đồng vẫn phải sống với những quyết định được đưa ra từ hôm nay.Họ mang một dạng trách nhiệm rất khác: trách nhiệm của người không thể rời đi.Bởi vậy, một trong những câu hỏi quan trọng nhất khi thiết kế một chương trình bảo tồn không chỉ là “dự án sẽ đạt được gì trong ba năm?”, mà còn phải là:Ba năm sau, ai sẽ tiếp tục làm việc này?Nếu câu trả lời là “sẽ tìm một dự án khác”, chúng ta chưa thực sự giải quyết được vấn đề bền vững.Nhiều chương trình bảo tồn hiện nay vẫn được tổ chức theo logic của dự án. Một khoản tiền được huy động cho một tập hợp hoạt động cụ thể. Nhân sự được tuyển cho thời gian thực hiện. Thiết bị được mua. Khảo sát được tiến hành. Cây được trồng. Tập huấn được tổ chức. Đến cuối kỳ, các chỉ số hoàn thành được tổng hợp và báo cáo.Cách làm này cần thiết. Nhưng bảo tồn thiên nhiên không vận hành theo chu kỳ ngân sách.Một cây bản địa trồng hôm nay có thể cần hàng chục năm để trưởng thành. Một khu rừng suy thoái cần nhiều thập kỷ để phục hồi cấu trúc. Một quần thể động vật nhỏ có thể cần nhiều thế hệ mới tăng lên đáng kể. Lòng tin giữa một khu bảo tồn và cộng đồng xung quanh cũng không thể được tạo ra trong một mùa dự án.Một dự án ba năm vì thế chỉ có thể là một đoạn ngắn trong một hành trình rất dài.Điều đáng quan tâm là ai giữ được sự liên tục giữa những đoạn ngắn ấy.Đây chính là vai trò đặc biệt của các thiết chế địa phương.Một tổ chức xã hội trong nước có thể lần lượt thực hiện nhiều dự án khác nhau nhưng vẫn theo đuổi cùng một cảnh quan trong hai mươi năm. Một viện nghiên cứu có thể duy trì dữ liệu qua nhiều thế hệ nhà khoa học. Một ban quản lý có thể tiếp tục theo dõi một quần thể động vật sau khi chương trình hỗ trợ kết thúc. Một nhóm cộng đồng có thể duy trì những quy tắc bảo vệ tài nguyên từ thế hệ này sang thế hệ khác.Nhờ sự liên tục ấy, tri thức không mất đi mỗi khi dự án thay đổi.Quan hệ không phải xây dựng lại từ đầu.Sai lầm của chương trình trước có thể trở thành bài học cho chương trình sau.Và trách nhiệm cũng không biến mất cùng dòng ngân sách.Nhưng muốn điều đó xảy ra, chúng ta phải thay đổi một cách nhìn khá phổ biến: chỉ tài trợ cho hoạt động mà không đầu tư đủ cho tổ chức thực hiện hoạt động.Một tổ chức địa phương không thể trở thành thiết chế bảo tồn lâu dài nếu mỗi khoản tài trợ chỉ trả cho số cây được trồng, số cuộc họp được tổ chức hay số chuyến tuần tra được thực hiện.Họ còn cần những thứ ít dễ nhìn thấy hơn.Cần người giỏi có thể làm việc lâu dài thay vì liên tục chuyển việc theo dự án.Cần hệ thống kế toán, quản trị, dữ liệu và giám sát đủ tốt.Cần khả năng gây quỹ và xây dựng chiến lược riêng.Cần đầu tư cho nghiên cứu, học hỏi và phát triển chuyên môn.Cần một phần nguồn lực đủ linh hoạt để phản ứng với những vấn đề mà không ai dự đoán được khi viết đề xuất tài trợ hai năm trước.Nói cách khác, nếu muốn bảo tồn do địa phương dẫn dắt, chúng ta không thể chỉ mua dịch vụ từ các tổ chức địa phương.Chúng ta phải giúp xây dựng năng lực tồn tại lâu dài của chính các tổ chức ấy.Điều này cũng liên quan trực tiếp đến cách nguồn tài chính bảo tồn được phân bổ. Những khoản tài trợ ngắn hạn, ngân sách cứng, chi phí quản lý bị ép xuống rất thấp và yêu cầu tổ chức địa phương chỉ thực hiện những hoạt động đã được định sẵn có thể tạo ra nhiều sản phẩm, nhưng chưa chắc tạo ra những thiết chế mạnh hơn.Một tổ chức thực hiện mười dự án liên tiếp vẫn có thể mong manh nếu không dự án nào cho phép họ đầu tư vào con người, hệ thống và năng lực tự chủ.Trong khi đó, sự bền vững của bảo tồn cuối cùng lại phụ thuộc chính vào những thứ ấy.Bảo tồn do địa phương dẫn dắt vì thế không chỉ là một thay đổi về phương pháp làm dự án.Nó đòi hỏi một thay đổi sâu hơn trong cách chúng ta nhìn về quan hệ giữa nhà tài trợ, tổ chức quốc tế và các chủ thể trong nước.Các tổ chức quốc tế vẫn có một vai trò rất quan trọng. Họ có thể kết nối khoa học toàn cầu, mang tới công nghệ, huy động nguồn lực lớn, chia sẻ kinh nghiệm từ nhiều quốc gia và tạo ảnh hưởng ở những cấp mà một tổ chức địa phương khó tiếp cận.Nhưng vai trò hỗ trợ ấy sẽ có ý nghĩa hơn khi nó giúp các thiết chế địa phương trở nên mạnh hơn, chứ không làm họ phụ thuộc hơn.Một quan hệ đối tác tốt không nên kết thúc với một tổ chức địa phương vẫn phải chờ dự án tiếp theo để tồn tại.Nó nên để lại một tổ chức có thêm kiến thức, thêm nhân lực, thêm mạng lưới, thêm uy tín, thêm khả năng huy động nguồn lực và nhiều quyền chủ động hơn trước.Thước đo thành công vì vậy không chỉ là bao nhiêu hécta được phục hồi hay bao nhiêu loài được ghi nhận trong thời gian dự án.Một câu hỏi khác cũng rất đáng được đặt ra:Sau khi chúng ta rời đi, ai đủ mạnh để tiếp tục?Trong sáu bài của tuần này, chúng ta đã đi từ lịch sử của những quyết định bảo tồn được đưa ra từ xa, sự khác biệt giữa hiện diện tại địa phương và thực sự thuộc về địa phương, đến giá trị của tri thức tích lũy, lòng tin, mạng lưới quan hệ và quyền ra quyết định.Tất cả cuối cùng đều dẫn về một điểm.Bảo tồn thiên nhiên là công việc dài hơn vòng đời của bất kỳ dự án nào.Vì thế, những tổ chức xã hội, viện nghiên cứu, cộng đồng, nhóm chuyên môn, ban quản lý và chính quyền được hình thành trong chính xã hội đó không nên chỉ là nơi một dự án đi qua. Họ cần trở thành những thiết chế đủ mạnh để tiếp tục mang trách nhiệm bảo tồn từ dự án này sang dự án khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác.Nguồn tài trợ rồi sẽ kết thúc.Chuyên gia rồi sẽ rời đi.Tên của một chương trình rồi cũng có thể bị quên.Nhưng điều quan trọng nhất mà một dự án bảo tồn có thể để lại đôi khi không phải một hoạt động đã hoàn thành, mà là những con người và những thiết chế đủ mạnh để tiếp tục chăm sóc vùng đất ấy khi dự án đã trở thành quá khứ.#DiaPhuongDanDat #BaoTonThienNhien #DaDangSinhHoc #QuanTriBaoTon #CongDongDiaPhuong #PanNature ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

3 ngày trước

QUYỀN QUYẾT ĐỊNH KHÔNG NÊN Ở QUÁ XAMột khu rừng xuất hiện thêm nhiều bẫy thú. Một đàn voi bắt đầu xuống gần khu dân cư. Cây trồng phục hồi chết hàng loạt sau một mùa khô bất thường. Người dân chuyển sang một loại cây nông nghiệp mới và mở rộng diện tích vào sát rừng. Một con đường vừa được xây khiến khu vực trước kia khó tiếp cận bỗng trở nên đông người.Những thay đổi như vậy có thể xảy ra rất nhanh. Nhưng một dự án bảo tồn đôi khi phải chờ nhiều tháng để điều chỉnh kế hoạch, bởi thay đổi ấy cần được báo cáo lên cấp trên, trao đổi với nhà tài trợ, sửa ngân sách rồi chờ phê duyệt.Khoảng cách giữa nơi vấn đề xuất hiện và nơi có quyền quyết định càng xa, khả năng phản ứng càng chậm.Đây là một lý do quan trọng để bảo tồn thiên nhiên được dẫn dắt nhiều hơn bởi các chủ thể địa phương.Người sống và làm việc gần một hệ sinh thái thường nhận ra sự thay đổi sớm hơn. Kiểm lâm biết một tuyến xâm nhập mới vừa xuất hiện. Người dân phát hiện tiếng súng hoặc dấu vết lạ. Nhà nghiên cứu địa phương nhận thấy một loài không còn xuất hiện ở nơi từng ghi nhận. Ban quản lý biết áp lực du lịch đang tăng. Một tổ chức xã hội hoạt động lâu năm có thể nhận ra một thay đổi sinh kế đang tạo thêm sức ép lên rừng.Nhưng nhận ra vấn đề mà không có khả năng tác động đến quyết định thì kiến thức ấy cũng khó phát huy đầy đủ giá trị.Trong nhiều chương trình bảo tồn, sự tham gia của địa phương đã trở thành một yêu cầu quen thuộc. Người dân được tham vấn. Chính quyền được mời họp. Các tổ chức trong nước được đề nghị cung cấp thông tin. Các chuyên gia địa phương tham gia khảo sát và thực hiện hoạt động.Điều cần xem xét kỹ hơn là: sau tất cả những cuộc tham vấn đó, ai thực sự có quyền quyết định?Ai lựa chọn ưu tiên?Ai quyết định khu vực nào cần bảo vệ trước?Ai phân bổ ngân sách?Ai có quyền nói rằng một hoạt động không còn phù hợp và cần thay đổi?Ai quyết định một phần kinh phí nên chuyển từ hội thảo sang tuần tra, từ trồng cây sang chăm sóc cây đã trồng, hay từ một mô hình sinh kế đang thất bại sang một giải pháp khác?Nếu mọi quyền quyết định quan trọng vẫn nằm ở một cấp rất xa địa bàn, sự tham gia của địa phương có thể chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin và thực hiện những lựa chọn đã được xác lập từ trước.Các nghiên cứu ngày càng cho thấy sự khác biệt này có ý nghĩa thực tế đối với kết quả bảo tồn.Một tổng quan công bố năm 2023 xem xét 52 trường hợp quản trị khu bảo tồn có sự tham gia của các bên địa phương. Các tác giả nhận thấy kết quả tích cực về xã hội và sinh thái có liên hệ với bốn yếu tố nổi bật: quyền lực thực sự được chuyển xuống cấp địa phương, nhiều nhóm khác nhau được tham gia một cách công bằng, có sự hỗ trợ lâu dài từ bên ngoài và các quyền của chủ thể địa phương được công nhận.Nghiên cứu quy mô lớn hơn công bố năm 2024 đã rà soát 648 công trình thực chứng về vai trò của cộng đồng và các nhóm bản địa trong bảo tồn. Khi phân tích sâu 170 trường hợp có dữ liệu về kết quả sinh thái, nhóm nghiên cứu nhận thấy những mô hình quản trị công bằng hơn, trong đó chủ thể địa phương có vị thế đối tác ngang hàng hoặc nắm quyền chủ động lớn hơn, gắn với kết quả sinh thái tích cực hơn một cách có ý nghĩa.Điều đáng chú ý ở đây là sự khác biệt giữa được tham gia và có quyền.Một người có thể được mời đến cuộc họp nhưng không có ảnh hưởng đáng kể tới quyết định cuối cùng. Một tổ chức địa phương có thể được gọi là đối tác nhưng chỉ thực hiện những hạng mục đã được thiết kế và phân ngân sách từ trước. Một cộng đồng có thể được giao trách nhiệm bảo vệ rừng nhưng lại có rất ít quyền đối với cách sử dụng tài nguyên hoặc phân chia lợi ích.Trách nhiệm và quyền hạn bị tách rời như vậy rất khó tạo ra một hệ thống quản trị bền vững.Trao nhiều quyền hơn cho địa phương cũng không có nghĩa mọi việc đều phải được quyết định ở cấp thấp nhất.Một quần thể động vật di chuyển qua nhiều tỉnh cần sự phối hợp ở quy mô cảnh quan. Một lưu vực sông có thể liên quan đến hàng chục địa phương. Buôn bán động vật hoang dã vượt biên giới đòi hỏi hợp tác quốc gia và quốc tế. Biến đổi khí hậu, thị trường hàng hóa hay những dự án hạ tầng lớn đều có thể tạo ra những sức ép mà một cộng đồng hoặc một tổ chức địa phương không thể tự giải quyết.Một hệ thống bảo tồn tốt vì thế cần nhiều cấp cùng tham gia, mỗi cấp xử lý những vấn đề phù hợp với khả năng và thẩm quyền của mình.Nhà nước vẫn cần đặt ra luật pháp, tiêu chuẩn và những giới hạn bảo vệ lợi ích chung. Khoa học ở quy mô quốc gia và quốc tế giúp nhìn thấy những xu hướng mà quan sát tại một địa bàn riêng lẻ khó nhận ra. Các tổ chức lớn có thể huy động tài chính, công nghệ và chuyên môn. Các cơ quan trung ương có thể xử lý những vấn đề vượt qua ranh giới hành chính.Nhưng những quyết định có thể được đưa ra tốt hơn tại địa phương thì không cần thiết phải đưa đi thật xa rồi mới quay trở lại.Điều này đặc biệt quan trọng bởi bảo tồn là quá trình phải học và điều chỉnh liên tục.Không ai có thể thiết kế từ đầu một kế hoạch hoàn hảo cho mười năm tới. Khí hậu thay đổi. Thị trường thay đổi. Người dân thay đổi cách kiếm sống. Quần thể động vật biến động. Chính sách mới được ban hành. Những giải pháp tưởng rất hợp lý trên giấy có thể không hiệu quả ngoài thực địa.Người ở gần vấn đề thường là người đầu tiên nhìn thấy những tín hiệu ấy.Nếu họ có đủ quyền để phản ứng, một sai lệch nhỏ có thể được điều chỉnh sớm. Nếu mọi thay đổi đều phải đi qua một chuỗi phê duyệt dài, đến khi quyết định quay lại thì vấn đề có thể đã khác.Tất nhiên, quyền lực địa phương cũng có rủi ro. Một nhóm có thế lực có thể chi phối quyết định. Lợi ích có thể được phân bổ không công bằng. Tiếng nói của phụ nữ, người nghèo, người trẻ hoặc những nhóm ít quyền lực có thể bị bỏ qua. Chính quyền địa phương cũng có thể ưu tiên phát triển kinh tế trước mắt hơn lợi ích bảo tồn dài hạn.Bởi vậy, bảo tồn do địa phương dẫn dắt không phải là trao quyền một cách vô điều kiện.Nó đòi hỏi những nguyên tắc về minh bạch, trách nhiệm giải trình, sự tham gia công bằng, giám sát khoa học và những giới hạn pháp lý đủ mạnh để bảo vệ lợi ích chung. Quyền quyết định cần đi cùng trách nhiệm đối với kết quả.Nhưng những rủi ro ấy không phải lý do để giữ quyền lực ở thật xa.Chúng là lý do để xây dựng những thiết chế địa phương tốt hơn.Một cộng đồng cần khả năng tự xây dựng và thực thi quy tắc. Một ban quản lý cần đủ quyền chủ động để điều chỉnh hoạt động theo thực tế. Một tổ chức xã hội trong nước cần được tham gia từ lúc xác định vấn đề chứ không chỉ khi dự án đã được phê duyệt. Các viện nghiên cứu và nhóm chuyên môn địa phương cần có tiếng nói trong lựa chọn giải pháp. Chính quyền cơ sở cần được xem là một phần của hệ thống quản trị thay vì chỉ là nơi tổ chức cuộc họp.Bảo tồn do địa phương dẫn dắt vì thế không đơn giản là chuyển một vài hoạt động xuống địa phương.Đó là rút ngắn khoảng cách giữa tri thức, trách nhiệm và quyền quyết định.Người nhìn thấy vấn đề sớm nhất cần có khả năng góp phần thay đổi cách giải quyết nó. Người chịu hậu quả của một quyết định cần có tiếng nói trong quá trình đưa ra quyết định ấy. Những thiết chế phải sống cùng kết quả trong nhiều năm cần được tham gia định hình con đường đi tới kết quả đó.Thiên nhiên luôn thay đổi tại chỗ. Quyền quản trị nó cũng không nên ở quá xa.#DiaPhuongDanDat #BaoTonThienNhien #DaDangSinhHoc #quantribaoton #CongDongDiaPhuong #PanNature ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

4 ngày trước

BẢO TỒN THIÊN NHIÊN ĐƯỢC XÂY BẰNG NHỮNG MỐI QUAN HỆMột dự án bảo tồn có thể lập danh sách khá đầy đủ những thứ cần mua: máy ảnh bẫy, thiết bị định vị, cây giống, dụng cụ tuần rừng, phương tiện đi lại. Kế hoạch hoạt động cũng có thể tính được số ngày khảo sát, số lớp tập huấn hay số hécta cần phục hồi.Nhưng rất khó có một dòng ngân sách ghi rằng: xây dựng lòng tin trong mười năm.Trong thực tế, đây lại có thể là một trong những tài sản quan trọng nhất của bảo tồn.Một khu rừng không chỉ được quản lý bằng luật pháp và biển cấm. Xung quanh nó là rất nhiều mối quan hệ. Giữa người dân với kiểm lâm. Giữa ban quản lý khu bảo tồn với chính quyền xã. Giữa các nhóm trong cộng đồng với nhau. Giữa nhà khoa học với những người thường xuyên đi rừng. Giữa tổ chức xã hội với cơ quan nhà nước. Giữa người thực hiện bảo tồn với những hộ đang sử dụng đất và tài nguyên.Những mối quan hệ ấy quyết định rất nhiều việc mà một kế hoạch kỹ thuật khó dự liệu hết.Khi phát hiện một bẫy thú, người dân có sẵn sàng báo cho kiểm lâm không? Khi đàn voi phá hoa màu, họ có tin rằng phản ánh của mình sẽ được giải quyết hay lựa chọn tự xử lý? Khi một tổ chức đề nghị phục hồi một khu rừng, cộng đồng có tin cây trồng sẽ mang lại lợi ích lâu dài hay xem đó chỉ là một dự án nữa rồi cũng kết thúc? Khi xuất hiện một mâu thuẫn về đất đai, các bên có đủ tin tưởng để ngồi lại với nhau trước khi xung đột trở nên nghiêm trọng hơn?Câu trả lời phụ thuộc rất nhiều vào những gì đã diễn ra trước đó.Trong khoa học xã hội, lòng tin, sự tương trợ, các quy tắc chung và mạng lưới liên kết giữa con người thường được xem là một dạng vốn xã hội. Đối với bảo tồn thiên nhiên, vốn xã hội có ý nghĩa rất thực tế. Nó giúp con người phối hợp hành động, chia sẻ thông tin, xây dựng quy tắc và cùng giải quyết những vấn đề mà từng cá nhân riêng lẻ khó xử lý.Một nghiên cứu trên 314 khu rừng do cộng đồng cùng quản lý tại 15 quốc gia nhiệt đới ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh cho thấy sự tồn tại của tổ chức quản lý cộng đồng chính thức và việc người dân tham gia xây dựng quy tắc có liên hệ khá nhất quán với nhiều kết quả tích cực về rừng, đa dạng loài và sinh kế. Kết quả ấy gợi ra một điều quan trọng: bảo tồn không chỉ phụ thuộc vào việc có bao nhiêu cây hay bao nhiêu tiền, mà còn phụ thuộc vào con người có tổ chức và hợp tác với nhau được hay không.Một nghiên cứu khác về các mạng lưới của kiểm lâm tại hai vườn quốc gia ở châu Phi cho thấy những người có khả năng kết nối với nhiều nhóm khác nhau thường gắn với mức độ tuân thủ quy định và niềm tin vào thể chế tốt hơn. Nói cách khác, ngay cả trong một hệ thống bảo vệ rừng chuyên nghiệp, các mối liên hệ xã hội vẫn ảnh hưởng đến cách bộ máy vận hành.Điều này giúp giải thích vì sao một tổ chức địa phương đôi khi có thể giải quyết một vấn đề bằng vài cuộc điện thoại trong khi một dự án mới cần nhiều tháng để tìm hiểu phải bắt đầu từ đâu.Không phải vì họ có quyền lực đặc biệt.Họ biết ai cần được trao đổi trước. Biết người nào được cộng đồng tin cậy. Biết một vấn đề từng gây tranh cãi vì nguyên nhân gì. Biết cơ quan nào có thẩm quyền thực tế. Biết khi nào một cuộc họp chính thức là cần thiết và khi nào một cuộc trao đổi nhỏ lại hiệu quả hơn. Quan trọng hơn, những người ở phía bên kia cũng biết họ là ai và đã có kinh nghiệm làm việc với họ.Đó là kết quả của rất nhiều lần cùng làm việc, giữ lời hứa, giải quyết bất đồng và đôi khi cả những lần cùng trải qua thất bại.Lòng tin không thể xây bằng một cuộc hội thảo.Nó cũng không thể tự động có được vì một tổ chức mang đến nguồn tài trợ.Thậm chí tiền đôi khi còn làm các quan hệ trở nên phức tạp hơn. Một chương trình hỗ trợ chỉ lựa chọn một số hộ có thể tạo ra cảm giác bất công. Du lịch phát triển quanh một khu bảo tồn có thể mang lại lợi ích cho nhóm này nhưng khiến nhóm khác chịu thêm chi phí. Một khoản chi trả cho bảo vệ rừng nếu thiếu minh bạch có thể tạo ra tranh chấp thay vì khuyến khích hợp tác.Nghiên cứu về bảo tồn hổ tại các cộng đồng sống cạnh một khu bảo tồn ở Ấn Độ từng ghi nhận rằng các yếu tố như đoàn kết, tương trợ, hợp tác và mạng lưới xã hội ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cộng đồng cùng hành động ủng hộ hoặc phản đối bảo tồn. Nghiên cứu cũng cho thấy sự phát triển du lịch thiếu quy hoạch và chênh lệch lợi ích có thể làm suy yếu chính những mối quan hệ xã hội ấy.Vì vậy, bảo tồn do địa phương dẫn dắt không chỉ quan trọng bởi người địa phương hiểu thiên nhiên hơn.Họ còn sống bên trong mạng lưới quan hệ mà bảo tồn phải vận hành thông qua.Một tổ chức xã hội hoạt động lâu năm tại một địa bàn có thể tích lũy uy tín với cả cộng đồng và chính quyền. Một trường đại học địa phương có những thế hệ sinh viên và nhà nghiên cứu làm việc với cùng một cảnh quan. Một ban quản lý khu bảo tồn đã trải qua nhiều thay đổi về chính sách và nhân sự nhưng vẫn duy trì quan hệ với các xã vùng đệm. Một nhóm cộng đồng có thể dựa vào những quy tắc và quan hệ tương trợ được hình thành từ trước khi bất kỳ dự án bảo tồn nào xuất hiện.Những mạng lưới ấy tạo nên một dạng hạ tầng xã hội của bảo tồn.Chúng ta dễ nhìn thấy đường tuần tra, trạm bảo vệ rừng, vườn ươm hay hệ thống máy ảnh bẫy vì đó là những thứ hữu hình. Hạ tầng xã hội khó nhìn hơn, nhưng nếu nó yếu, rất nhiều đầu tư hữu hình cũng khó phát huy tác dụng.Điều này cũng giải thích một hạn chế của cách làm dựa quá nhiều vào những dự án ngắn hạn. Khi mỗi dự án lại đưa tới một nhóm chuyên gia mới, một bộ ưu tiên mới và một phương pháp mới, các bên địa phương phải liên tục bắt đầu lại quá trình làm quen và xây dựng lòng tin. Đến khi quan hệ vừa đủ sâu để hiểu nhau, dự án có thể đã đi tới năm cuối.Bảo tồn do địa phương dẫn dắt tạo ra một khả năng khác: các mối quan hệ không nhất thiết phải bắt đầu và kết thúc cùng vòng đời của dự án.Nguồn tài trợ có thể thay đổi. Một chương trình kết thúc và chương trình khác bắt đầu. Nhưng tổ chức địa phương, nhà nghiên cứu, cộng đồng, ban quản lý và chính quyền vẫn tiếp tục gặp nhau, cùng xử lý những vấn đề mới và chịu trách nhiệm với những quyết định trước đó.Chính sự liên tục ấy tạo nên lòng tin.Và lòng tin lại làm cho những lần hợp tác tiếp theo trở nên dễ dàng hơn.Bởi vậy, một trong những tài sản lớn nhất của một tổ chức bảo tồn địa phương đôi khi không nằm trong tài khoản ngân hàng, số lượng nhân viên hay những thiết bị mà họ sở hữu.Nó nằm trong những mối quan hệ đã được xây dựng đủ lâu để người khác biết rằng khi có một vấn đề với khu rừng, họ vẫn còn ở đó.#DiaPhuongDanDat #BaoTonThienNhien #DaDangSinhHoc #quantribaoton #CongDongDiaPhuong #PanNature ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

5 ngày trước

CÓ NHỮNG ĐIỀU CẦN THỬ THÁCH THỜI GIANMột đoàn khảo sát có thể mang theo máy ảnh bẫy, thiết bị định vị, bản đồ vệ tinh và những chuyên gia giỏi nhất. Sau vài tuần ngoài thực địa, họ có thể lập được danh sách loài, xác định những sinh cảnh quan trọng và đưa ra nhiều khuyến nghị có giá trị.Nhưng họ vẫn có thể không biết con suối ấy hai mươi năm trước rộng đến đâu. Không biết đàn khỉ thường chuyển sang sườn núi bên kia vào tháng nào. Không biết khu rừng trước mặt từng cháy một lần cách đây hơn mười năm. Không biết vì sao người dân của bản này vẫn vào rừng lấy một loại cây nhưng bản bên cạnh thì không. Cũng không biết một chương trình trồng cây từng được triển khai ở chính nơi ấy đã thất bại vì cây giống không phù hợp, người dân không muốn trồng hay đơn giản vì thời điểm giao cây quá muộn.Những hiểu biết như vậy hiếm khi có thể thu thập đầy đủ trong một chuyến khảo sát.Chúng được tích lũy bằng thời gian.Trong bảo tồn thiên nhiên, tri thức địa phương thường được nhắc tới trước hết như những hiểu biết của cộng đồng về cây cỏ, động vật, mùa vụ, nguồn nước và cách sử dụng tài nguyên. Đây thực sự là một kho kiến thức lớn. Một tổng quan khoa học năm 2023, xem xét 40 nghiên cứu tại 12 quốc gia châu Phi, ghi nhận nhiều dạng tri thức đã góp phần bảo vệ đa dạng sinh học, từ hiểu biết về thực vật, động vật và cảnh quan đến những quy tắc sử dụng tài nguyên, khu vực được bảo vệ theo tập quán và các thiết chế xã hội truyền thống.Một người đi rừng nhiều năm có thể nhận biết sự hiện diện của một loài qua dấu chân, tiếng kêu hoặc những vết rất nhỏ trên thân cây. Người đánh cá lâu năm có thể biết mùa nào một loài xuất hiện ở cửa sông. Một người cao tuổi có thể nhớ nơi trước kia từng là bãi sinh sản nhưng nay đã bị bồi lấp hoặc chuyển đổi. Những thông tin ấy đôi khi giúp các nhà khoa học đặt đúng câu hỏi và tìm đúng nơi để khảo sát.Nhưng tri thức địa phương trong bảo tồn còn rộng hơn rất nhiều.Một cán bộ kiểm lâm làm việc hai mươi năm tại một khu rừng có một dạng tri thức địa phương. Một nhà nghiên cứu dành cả sự nghiệp theo dõi một loài có một dạng tri thức địa phương. Một tổ chức xã hội hoạt động lâu năm tại một tỉnh có thể hiểu lịch sử của những chương trình bảo tồn đã từng được triển khai, biết chính sách nào hoạt động tốt, chính sách nào chỉ tồn tại trên giấy và vì sao. Một ban quản lý khu bảo tồn có thể nhớ những vùng từng xảy ra khai thác, cháy rừng hay tranh chấp mà bản đồ hiện tại không còn thể hiện.Đó là trí nhớ của một vùng đất và trí nhớ của những thiết chế gắn với vùng đất ấy.Trí nhớ này đặc biệt quan trọng bởi bảo tồn hiếm khi bắt đầu từ một trang giấy trắng. Hầu hết những nơi chúng ta đang muốn bảo vệ hoặc phục hồi đều đã trải qua nhiều lớp can thiệp. Có nơi từng được trồng cây nhưng thất bại. Có nơi từng được khoán bảo vệ. Có cộng đồng đã tham gia nhiều dự án sinh kế. Có một con đường mới làm thay đổi cách người dân tiếp cận rừng. Có quy định từng được thực hiện rất nghiêm nhưng rồi dần lỏng đi. Có những mâu thuẫn giữa các nhóm sử dụng tài nguyên đã tồn tại từ nhiều năm trước.Nếu không biết những câu chuyện ấy, một dự án mới rất dễ lặp lại một ý tưởng cũ dưới một cái tên mới.Một nghiên cứu tổng hợp 68 chương trình bảo tồn dựa vào cộng đồng đã phát hiện một điều đáng chú ý: thành công không chỉ liên quan đến những hoạt động quen thuộc như giáo dục, tạo lợi ích hay tăng sự tham gia. Việc hiểu và làm việc phù hợp với văn hóa cùng các thiết chế địa phương có quan hệ chặt chẽ với kết quả của chương trình. Nói cách khác, một giải pháp tốt ở nơi này không nhất thiết sẽ hoạt động ở nơi khác, dù hai nơi có cùng kiểu rừng, cùng loài cần bảo vệ hay cùng một mức ngân sách.Bởi hệ sinh thái mà bảo tồn phải làm việc không chỉ có cây và thú.Nó còn có con người, lịch sử, luật lệ, tập quán, quyền sử dụng đất, quan hệ giữa các nhóm, ký ức về những chương trình đã qua và cả mức độ tin tưởng dành cho những người đang đề nghị một thay đổi mới.Đây chính là một lợi thế đặc biệt của những chủ thể địa phương hoạt động lâu dài.Một tổ chức quốc tế có thể thuê một chuyên gia rất giỏi để tìm hiểu một vấn đề. Một dự án có thể dành ngân sách đáng kể cho nghiên cứu ban đầu. Công nghệ vệ tinh có thể cho biết khu rừng đã thay đổi thế nào trong ba mươi năm. Những công cụ ấy vô cùng quan trọng.Nhưng chúng không hoàn toàn thay thế được kiến thức được hình thành từ việc có mặt đủ lâu để chứng kiến những thay đổi ấy xảy ra.Một tổ chức xã hội trong nước hoạt động mười lăm năm tại một cảnh quan không chỉ tích lũy dữ liệu. Họ biết những sáng kiến nào đã từng được thử. Họ nhớ những cam kết trước đây. Họ hiểu những thay đổi trong bộ máy quản lý. Họ biết một vấn đề nhạy cảm đến đâu, một quy định có thể được thực hiện đến mức nào và một giải pháp cần điều chỉnh ra sao để phù hợp với thực tế.Một trường đại học địa phương cũng có thể tích lũy kiến thức qua nhiều thế hệ sinh viên và giảng viên. Một cơ quan quản lý lưu giữ hồ sơ và kinh nghiệm của nhiều giai đoạn. Một nhóm nghiên cứu lâu năm có thể nhận ra những thay đổi sinh thái mà một bộ số liệu ngắn hạn khó phát hiện. Cộng đồng lại nắm giữ một lớp ký ức khác về cảnh quan, tài nguyên và đời sống.Khi những lớp tri thức ấy gặp nhau, bức tranh về một vùng đất trở nên đầy đủ hơn rất nhiều.Điều này không có nghĩa tri thức địa phương luôn đúng. Ký ức có thể sai. Tập quán có thể thay đổi. Một kinh nghiệm từng phù hợp cũng có thể không còn thích hợp khi khí hậu, thị trường hay sinh kế đã khác trước. Trong một cộng đồng, người già, người trẻ, phụ nữ, người đi rừng hay người làm nông cũng có thể hiểu thiên nhiên theo những cách rất khác nhau.Bởi vậy, giá trị của tri thức địa phương không nằm ở việc đặt nó đối lập với khoa học.Giá trị nằm ở khả năng kết hợp những cách biết khác nhau.Dữ liệu khoa học có thể kiểm chứng một quan sát địa phương. Ký ức của người dân có thể chỉ ra nơi cần đặt máy ảnh bẫy. Ảnh vệ tinh có thể xác nhận một khu rừng từng suy giảm. Hồ sơ quản lý có thể giải thích nguyên nhân của sự thay đổi ấy. Những quan sát mới lại giúp điều chỉnh những điều mọi người từng tin là đúng.Bảo tồn tốt cần tất cả những nguồn kiến thức đó.Và đây cũng là một lý do quan trọng để bảo tồn được dẫn dắt nhiều hơn bởi những chủ thể địa phương. Không phải bởi họ mặc nhiên hiểu mọi thứ tốt hơn người bên ngoài, mà bởi họ có cơ hội tích lũy một tài sản mà tiền bạc và chuyên môn rất khó tạo ra trong thời gian ngắn.Họ có ký ức.Ký ức về vùng đất, về những gì từng xảy ra, về những điều đã thử, những sai lầm đã mắc phải và những thay đổi đang diễn ra.Một dự án mới luôn có thể bắt đầu lại từ đầu.Nhưng thiên nhiên thì không!#DiaPhuongDanDat #BaoTonThienNhien #DaDangSinhHoc #quantribaoton #CongDongDiaPhuong #PanNature ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

Tag: phong lan rừng

Nguy cơ cạn kiệt phong lan rừng lan rừng