nhân loại học Archives - ThienNhien.Net | Con người và Thiên nhiên

Phát hiện dấu vết “loài người ma” tuyệt chủng ở dãy...

Trên Facebook

11 giờ trước

Thiên nhiên không suy kiệt vì một cú đánh, mà vì nhiều cú đánh cùng lúcMột trong những ngộ nhận phổ biến nhất trong bảo tồn là nghĩ rằng mỗi hệ sinh thái thường chỉ chết dần vì một nguyên nhân chính: mất rừng, ô nhiễm, biến đổi khí hậu, loài ngoại lai hay khai thác quá mức. Thực tế ngoài hiện trường thường không vận hành như vậy. Thiên nhiên hiếm khi suy sụp vì một áp lực đơn lẻ. Nó suy kiệt vì nhiều áp lực chồng lên nhau, tương tác với nhau, rồi cùng đẩy hệ sinh thái vượt qua ngưỡng chịu đựng.Đây cũng là điều mà khoa học bảo tồn nhấn mạnh ngày càng rõ trong những năm gần đây. Các nghiên cứu tổng quan về đa áp lực môi trường (multiple stressors) cho thấy tác động cộng gộp của nhiều áp lực không đơn giản chỉ là “1 + 1 = 2”. Trong nhiều trường hợp, chúng tạo ra hiệu ứng cộng hưởng, nghĩa là tác động thực tế lớn hơn nhiều so với dự đoán nếu nhìn từng yếu tố riêng lẻ. Một hệ sinh thái vốn còn có thể chịu được nắng nóng hơn bình thường. Nó cũng có thể cầm cự trước một mức ô nhiễm nhất định. Nhưng nếu vừa nóng hơn, vừa thiếu nước, vừa nhiễm hóa chất, vừa bị chia cắt sinh cảnh, thì khả năng phục hồi có thể sụp đổ rất nhanh. Một nghiên cứu toàn cầu đăng trên Nature Climate Change (2023) cho thấy khi số lượng áp lực tăng lên và vượt ngưỡng cao, đa dạng sinh học đất và các chức năng hệ sinh thái suy giảm rõ rệt ở quy mô toàn cầu. Nói cách khác, số lượng áp lực cũng quan trọng không kém bản thân từng áp lực.Ở Việt Nam, đây gần như là “bình thường mới” ở rất nhiều cảnh quan. Ở miền núi, một cánh rừng có thể đồng thời chịu tác động của mở đường, khai thác lâm sản, săn bắt, thuốc trừ sâu trên nương rẫy lân cận, mất nguồn nước mùa khô và các đợt mưa cực đoan bất thường. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, hệ sinh thái nước ngọt và đất ngập nước không chỉ chịu xâm nhập mặn do khí hậu, mà còn bị bào mòn bởi suy giảm dòng chảy, đập thủy điện thượng nguồn, khai thác cát, ô nhiễm nông nghiệp và chuyển đổi đất. Một bài nghiên cứu tổng quan về 200 năm suy thoái đất ngập nước ở Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy sự suy thoái này không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả tích lũy của nhiều lớp tác động kéo dài qua nhiều giai đoạn phát triển. Chính vì thế, nếu chỉ xử lý từng vấn đề rời rạc, kết quả thường rất hạn chế.Đây cũng là lý do vì sao nhiều nỗ lực bảo tồn ngoài thực tế có vẻ đúng nhưng hiệu quả vẫn thấp. Trồng thêm cây chưa chắc cứu được một lưu vực nếu dòng chảy vẫn bị bóp nghẹt. Siết chặt săn bắt chưa chắc phục hồi được quần thể loài nếu sinh cảnh đã bị chia cắt, nguồn thức ăn suy giảm và khí hậu cực đoan ngày càng dày hơn. Cấm một loại hóa chất cũng chưa đủ nếu các áp lực khác vẫn tiếp tục gia tăng. Bảo tồn thất bại không phải lúc nào cũng vì thiếu nỗ lực. Nhiều khi là vì chúng ta đang xử lý từng triệu chứng riêng lẻ trong khi căn bệnh thật sự là sự cộng hưởng của nhiều áp lực cùng lúc.Nếu bảo tồn thiên nhiên trong thập niên tới vẫn tiếp tục chia nhỏ vấn đề theo từng mảng miếng theo kiểu rừng là chuyện của rừng, nước là chuyện của nước, khí hậu là chuyện của khí hậu, nông nghiệp là chuyện của nông nghiệp, thì rất nhiều hệ sinh thái sẽ tiếp tục suy giảm ngay cả khi từng ngành đều nói rằng mình đang làm đúng phần việc của mình. Thiên nhiên không phân chia theo cơ cấu quản lý của con người. Và đó có lẽ là điều mà tư duy bảo tồn hiện nay cần thay đổi mạnh nhất.#baotonthiennhien #dadangsinhhoc #multiplestressors #khunghoangsinhthai #mekong #datngapnuoc #rung #biendoikhihau #onhiem ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

1 ngày trước

Thiên nhiên không chỉ bị ô nhiễm bởi rác và hóa chấtNhững thảo luận về ô nhiễm thường đề cập nhiều đến nước thải, khói bụi, rác nhựa hay thuốc trừ sâu. Nhưng thiên nhiên còn đang chịu một dạng ô nhiễm khác ít được gọi tên hơn nhiều: ô nhiễm ánh sáng và ô nhiễm tiếng ồn. Chúng không để lại vệt dầu loang, không nhuộm đen dòng sông, không dễ nhìn thấy bằng mắt thường. Nhưng với rất nhiều loài sinh vật, đây là những áp lực đủ để làm đảo lộn nhịp sống, tập tính và cả khả năng tồn tại.Ánh sáng nhân tạo ban đêm có thể làm rối loạn đồng hồ sinh học của động vật, làm thay đổi thời điểm kiếm ăn, giao phối, di cư và nghỉ ngơi. Tiếng ồn từ giao thông, xây dựng, du lịch, công nghiệp hay tàu thuyền thì che lấp những tín hiệu mà nhiều loài phải dựa vào để sống: tiếng gọi bạn tình, tiếng cảnh báo kẻ săn mồi, tín hiệu định vị, liên lạc trong đàn. Một bài tổng quan gần đây trên Ibis (2025) cho thấy bằng chứng về tác động của ánh sáng nhân tạo ban đêm và tiếng ồn nhân sinh đối với chim đã đủ mạnh để coi đây là một vấn đề bảo tồn nghiêm túc, không còn là một chủ đề bên lề. Các nghiên cứu mới hơn cũng cho thấy ô nhiễm ánh sáng có thể ảnh hưởng không chỉ ở cấp độ loài, mà cả các quá trình hệ sinh thái như chu trình carbon và nhịp chuyển hóa của hệ sinh thái.Ở Việt Nam, đây là câu chuyện rất đáng lo nhưng gần như chưa được bàn đến đúng mức. Những tuyến đường mới mở xuyên rừng, khu du lịch thắp sáng suốt đêm, resort ven biển, ánh đèn dày đặc quanh vùng ngập mặn, tiếng ồn kéo dài từ giao thông, tàu thuyền, loa công suất lớn, hoạt động giải trí ban đêm… tất cả đang tạo ra một môi trường ngày càng xa lạ với các loài sống về đêm. Với côn trùng, ánh sáng có thể trở thành cái bẫy chết người, hút chúng ra khỏi các hành vi kiếm ăn và sinh sản bình thường. Với dơi, ánh sáng mạnh có thể làm thay đổi đường bay, chia cắt hành lang di chuyển hoặc làm tăng rủi ro khi săn mồi gần đường giao thông. Với chim, tiếng ồn có thể làm méo mó hoặc che lấp tín hiệu giao tiếp, khiến việc sinh sản và bảo vệ lãnh thổ trở nên khó khăn hơn. Đây không chỉ là vấn đề của đô thị. Nó đang len vào cả những vùng ven rừng, ven biển và các khu bảo tồn.Điều đáng lo ngại là ô nhiễm giác quan thường không được tính đúng trong các đánh giá tác động môi trường, cũng hiếm khi được xem là một chỉ dấu cần theo dõi trong quản lý khu bảo tồn hay quy hoạch du lịch sinh thái. Nói cách khác, chúng ta đang tạo ra những không gian bảo tồn mà ban ngày có thể còn xanh, nhưng ban đêm thì lại quá sáng, quá ồn, quá xa lạ với nhịp sinh học tự nhiên. Một cánh rừng còn đó chưa chắc đã là một cánh rừng còn nguyên vẹn về sinh thái nếu bóng tối và sự tĩnh lặng - những điều từng rất cơ bản với tự nhiên đã bị đánh mất.Trong thập niên tới, bảo tồn thiên nhiên sẽ phải nhìn nhận bóng tối tự nhiên và không gian âm thanh tự nhiên như những giá trị cần được giữ gìn, chứ không chỉ là những thứ phụ thêm sau câu chuyện diện tích và độ che phủ. Có những nơi chỉ cần bớt sáng đi một chút, bớt ồn đi một chút, thiên nhiên đã có thể hồi phục nhanh hơn rất nhiều.#BaoTonThienNhien #onhiemanhsang #onhiemtiengon #dadangsinhhoc #doithihoa #dulichsinhthai #contrung ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

2 ngày trước

Khủng hoảng nước ngọt: Mặt trận hay bị lãng quênTrong các cuộc thảo luận về bảo tồn thiên nhiên, hệ sinh thái nước ngọt vẫn thường ở vị trí rất mờ nhạt. Rừng được nhắc nhiều. Biển cũng ngày càng được quan tâm hơn. Nhưng sông suối, ao hồ, đầm lầy và đất ngập nước là những nơi giữ vai trò sống còn đối với đa dạng sinh học và sinh kế của con người lại chưa được nhìn nhận như một ưu tiên tương xứng. Đây là một khoảng trống lớn, và có lẽ cũng là một trong những sai lầm nghiêm trọng nhất của tư duy bảo tồn thiên nhiên hiện nay.Điều đáng nói là các bằng chứng khoa học ngày càng rõ ràng. Một nghiên cứu toàn cầu công bố trên Nature đầu năm 2025 cho thấy 24% các loài động vật nước ngọt được đánh giá hiện đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng. Nhiều tổng quan khoa học lớn trước đó cũng đi đến cùng một kết luận: đa dạng sinh học nước ngọt đang suy giảm rất nhanh, thậm chí nhanh hơn nhiều hệ sinh thái trên cạn và biển. Đây không còn là một cảnh báo mang tính học thuật. Đó là tín hiệu cho thấy một mặt trận bảo tồn thiên nhiên đang xuống cấp nghiêm trọng, nhưng vẫn chưa được đặt đúng chỗ trong các ưu tiên chính sách và đầu tư.Ở Việt Nam, thực trạng ấy hiện lên rất rõ. Từ các con suối miền núi đến những dòng sông lớn như Mê Công, hệ sinh thái nước ngọt đang chịu sức ép dồn dập: thủy điện làm biến đổi dòng chảy và cản trở đường di cư của cá; khai thác cát làm xói lở bờ sông và phá vỡ cấu trúc lòng dẫn; hóa chất nông nghiệp theo nước trôi xuống suối; nhiều vùng đất ngập nước tiếp tục bị thu hẹp hoặc suy thoái do chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Riêng ở Đồng bằng sông Cửu Long, các phân tích gần đây cho thấy lượng cát tự nhiên bồi về đồng bằng chỉ còn khoảng 2–4 triệu m³ mỗi năm, trong khi lượng khai thác có thể lên tới 35–55 triệu m³. Một châu thổ không thể khỏe mạnh nếu bị rút ruột nhanh hơn rất nhiều so với khả năng tự bồi đắp.Khủng hoảng nước ngọt nguy hiểm ở chỗ nó diễn ra một cách lặng lẽ. Một cánh rừng bị chặt có thể nhìn thấy ngay. Nhưng một dòng sông mất dần sự sống thường chỉ lộ ra qua những dấu hiệu muộn: cá ít đi, nước đổi màu, mùa lũ bất thường hơn, bờ sông sạt lở nhiều hơn, những loài từng rất quen thuộc biến mất mà ít ai để ý. Đến khi vấn đề trở nên rõ ràng, nhiều quá trình sinh thái quan trọng có khi đã bị đứt gãy từ lâu. Vì thế, nếu tiếp tục coi bảo tồn nước ngọt là phần phụ của bảo tồn thiên nhiên, chúng ta có thể sẽ giữ được những cái tên trên bản đồ, nhưng đánh mất chính những dòng chảy đang nuôi dưỡng sự sống bên trong các hệ sinh thái ấy.Bảo tồn trong thập niên tới sẽ không thể chỉ dừng ở việc giữ rừng hay mở rộng diện tích khu bảo tồn trên cạn. Sông suối, đất ngập nước và dòng chảy sinh thái phải được nhìn nhận như một ưu tiên trung tâm. Bởi khi nước ngọt suy kiệt, thứ mất đi không chỉ là vài loài cá hay vài bãi bồi, mà là khả năng tự duy trì sự sống của cả một cảnh quan.#BaoTonThienNhien #nuocngot #datngapnuoc #songsuoi #dadangsinhhoc #mekong #khaithaccat #thuydien ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

3 ngày trước

Vì sao cuối xuân là mùa của muôn cánh bướm?Vào khoảng cuối xuân, nhất là những ngày tháng 3–4 dương lịch, nhiều khu rừng ở miền Bắc như Vườn quốc gia Cúc Phương bỗng trở nên khác lạ. Trên những con đường mòn, ven suối, những khoảng đất ẩm hay dưới tán rừng thưa nắng, từng đàn bướm đủ màu sắc xuất hiện dày đặc. Có lúc, hàng trăm, hàng ngàn cá thể cùng tụ lại trên một vệt bùn ướt, một bãi đất trống hay lượn bay giữa những vòm cây như một cơn mưa cánh mỏng. Với nhiều người, đó là một cảnh tượng đẹp như cổ tích. Nhưng dưới góc nhìn sinh thái, mùa bướm ấy không phải điều ngẫu nhiên, mà là kết quả của một nhịp điệu tự nhiên rất tinh tế giữa khí hậu, vòng đời côn trùng và trạng thái của rừng.Trước hết, cuối xuân là thời điểm điều kiện thời tiết đặc biệt thuận lợi cho bướm trưởng thành hoạt động. Sau mùa đông lạnh, nhiệt độ tăng dần, độ ẩm trong rừng vẫn còn cao, ánh nắng đã rõ hơn nhưng chưa gay gắt như mùa hè. Đây là khoảng thời gian lý tưởng để bướm bay, kiếm ăn, tìm bạn tình và sinh sản. Nhiều loài bướm ở miền Bắc có vòng đời gắn với nhịp mùa như vậy: sâu non phát triển trên cây chủ từ trước đó, trải qua giai đoạn nhộng, rồi đồng loạt vũ hóa vào cuối xuân khi điều kiện bên ngoài phù hợp nhất. Chính sự xuất hiện đồng loạt của thế hệ trưởng thành trong một khoảng thời gian ngắn đã tạo nên cảm giác như cả khu rừng bừng nở với muôn ngàn cánh bướm.Bên cạnh thời tiết, cuối xuân cũng là lúc rừng bước vào giai đoạn rất giàu nguồn sống. Nhiều loài cây bắt đầu ra lộc non, nở hoa, tiết mật hoặc nhựa cây; thảm thực vật dưới tán rừng xanh trở lại sau mùa đông; các loài cây chủ của sâu bướm như cỏ, cây bụi, dây leo cũng phát triển mạnh. Với bướm trưởng thành, đây là thời điểm nguồn thức ăn khá dồi dào, từ mật hoa đến khoáng chất trong bùn ẩm, phân động vật hay dịch quả lên men. Với sâu non, đó cũng là lúc lá non mềm và giàu dinh dưỡng hơn, rất phù hợp để ăn và lớn nhanh. Nói cách khác, mùa bướm không chỉ là mùa của cái đẹp, mà còn là thời điểm hệ sinh thái rừng đang vận hành mạnh mẽ ở cấp độ rất nhỏ: từ cây cối, độ ẩm, đất, vi sinh cảnh cho đến côn trùng thụ phấn và chuỗi thức ăn.Một hình ảnh rất quen thuộc ở Cúc Phương là bướm tụ đàn trên đất ẩm, ven vũng nước hay mép suối. Nhiều người tưởng rằng chúng chỉ đang nghỉ chân, nhưng thực ra đây là một hành vi sinh thái rất thú vị gọi là hút khoáng. Nhiều loài bướm, đặc biệt là con đực, cần hấp thu natri, amino acid và các khoáng chất khác từ bùn ẩm, nước rỉ, phân hoặc xác hữu cơ để bổ sung cho quá trình sinh sản. Trong môi trường rừng nhiệt đới, mật hoa cung cấp năng lượng nhưng lại không đủ một số khoáng vi lượng quan trọng. Vì vậy, những bãi đất ẩm sau mưa, ven suối nhỏ hay mặt đường đất trong rừng trở thành điểm hẹn của hàng chục loài bướm. Khi điều kiện thời tiết ổn định, độ ẩm vừa phải và mặt đất đủ khoáng, hiện tượng này diễn ra rất rõ, tạo nên những đám bướm dày đặc mà du khách thường rất thích thú.Vì thế, cảnh tượng bướm bay ngập lối ở Cúc Phương hay nhiều khu rừng khác không chỉ là một mùa du lịch đẹp, mà còn là dấu hiệu cho thấy hệ sinh thái rừng vẫn còn đủ lành để nuôi dưỡng những vòng đời tinh tế ấy. Bướm cần cây chủ cho sâu non, cần hoa và nhựa cho con trưởng thành, cần đất ẩm sạch để hút khoáng, cần khí hậu đủ ổn định để vũ hóa đúng thời điểm. Chỉ cần rừng bị phân mảnh, thuốc trừ sâu lan vào, nguồn nước ô nhiễm hoặc thảm thực vật bị xáo trộn mạnh, mùa bướm có thể thưa dần mà ta không để ý. Bởi vậy, mỗi mùa bướm cuối xuân cũng là một lời nhắc rất đẹp: khi thiên nhiên còn khỏe, nó sẽ tự biết cách làm con người ngỡ ngàng.Ảnh của VnExpress.#muabuom #cucphuong #vuonquocgiacucphuong #thiennhien #dadangsinhhoc #contrung #hesinhthai #rungviet_nam ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

4 ngày trước

Đừng quên côn trùng!Một khu rừng có thể còn cây lớn. Một con suối có thể còn nước chảy. Một vùng đất ngập nước có thể vẫn xanh. Nhưng nếu những loài côn trùng dần biến mất, thiên nhiên ở đó đã bắt đầu yếu đi theo cách khó nhìn thấy nhất. Không ồn ào như mất một loài thú quý hiếm, không dễ gây chú ý như một cánh rừng bị chặt hạ, sự suy giảm của côn trùng thường diễn ra âm thầm nhưng hậu quả của nó lan rất xa.Khoa học ngày càng cho thấy côn trùng không phải là phần phụ của hệ sinh thái, mà là một phần nền móng. Chúng thụ phấn cho cây rừng, phân hủy lá mục và gỗ mục, tái tạo dinh dưỡng cho đất, kiểm soát quần thể sinh vật khác, và nuôi sống chim, ếch nhái, dơi, cá suối cùng vô số loài động vật hoang dã. Một tổng quan trên BioScience năm 2025 nhấn mạnh rằng côn trùng là mắt xích trung tâm trong lưới thức ăn, còn nghiên cứu trên Science năm 2025 cho thấy tổng số lượng bướm ở Hoa Kỳ giảm khoảng 22% trong giai đoạn 2000–2020, với khoảng 2/3 số loài được theo dõi đang suy giảm. Những con số ấy không chỉ nói về côn trùng. Chúng nói về sự hao hụt của cả hệ sinh thái.Vấn đề là con người thường bảo tồn thiên nhiên theo cách quá thiên về những gì dễ thấy. Chúng ta chú ý đến thú lớn, chim đẹp, cây cổ thụ, nhưng lại ít để tâm đến bóng tối tự nhiên, gỗ mục, lá mục, bờ suối nhỏ, bụi cây thấp, đầm nước nhỏ, hay những khoảng sinh cảnh lộn xộn mà côn trùng cần để sống. Không ít nơi, thiên nhiên bị dọn dẹp quá mức cho sạch sẽ, sáng sủa, thuận mắt con người - và chính vì thế mà nghèo đi. Một khu rừng khỏe mạnh không phải là một khu rừng sạch sẽ, bóng lộn. Một hệ sinh thái lành mạnh không phải là nơi mọi thứ đều được kiểm soát gọn gàng.Bảo tồn côn trùng vì thế không phải là một việc nhỏ. Đó là cách bảo vệ những mắt xích đầu tiên của sự sống. Muốn giữ thiên nhiên còn vận hành, cần giữ lại những điều tưởng như rất nhỏ: một thân cây mục, một lớp lá rụng, một đêm đủ tối, một bờ suối không bị bê tông hóa, một mảnh đất ngập nước chưa bị san lấp, một khu vườn còn cây bản địa và còn chỗ cho sinh vật hoang dã trú ngụ. Thiên nhiên không chỉ cần những cánh rừng lớn. Thiên nhiên còn cần những sinh vật nhỏ bé.Nếu thật sự muốn bảo tồn thiên nhiên, đã đến lúc chúng ta thôi xem côn trùng là thứ có cũng được, không có cũng chẳng sao. Bởi rất có thể khi những sinh vật nhỏ nhất bị lãng quên, đó cũng là lúc nền móng của hệ sinh thái đang lặng lẽ rạn nứt.Minh họa: The Society for Conservation Biology #contrung #dadangsinhhoc #BaoTonThienNhien #hesinhthai #baotoncontrung #thiennhienhoangda #khunghoangcontrung ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

Tag: nhân loại học

Phát hiện dấu vết “loài người ma” tuyệt chủng ở dãy...