dự trữ sinh quyển Archives - ThienNhien.Net | Con người và Thiên nhiên

Góp ý Dự thảo về Kế hoạch quản lý và bảo...

Trên Facebook

21 giờ trước

HOA BAN TÂY BẮCTháng Tư đã vào cuối mùa hoa ban rồi. Nhớ những ban sớm, sương còn giăng khắp những núi cao, giữa con đường rừng xanh ngắt lộc non bỗng hiện ra một vùng hoa trắng muốt, tinh khôi. Ai qua Tây Bắc vào mùa ban chẳng một lần bồi hồi, xao xuyến khi lạc vào giữa cả vùng cổ tích. Truyền thuyết của người Thái ở Tây Bắc kể rằng thủa xa xưa có nàng Ban xinh đẹp, nết na yêu chàng trai Khum chăm chỉ, giỏi giang, nhưng cha nàng vì ham giàu đã ép gả nàng cho con trai nhà Tạo Mường. Không chấp nhận cuộc hôn nhân sắp đặt, Ban bỏ nhà đi tìm Khum, để lại chiếc khăn piêu ở cầu thang nhà chàng rồi băng qua núi rừng gọi tên người yêu đến khản giọng, nhưng cuối cùng kiệt sức và qua đời. Nơi nàng ngã xuống mọc lên loài cây có hoa trắng tinh khôi, nở rộ mỗi độ xuân về, người dân gọi là hoa ban, biểu tượng cho tình yêu thủy chung. Khi Khum trở về, thấy khăn piêu của người yêu, chàng vội vã đi tìm nàng khắp núi rừng nhưng cũng không gặp, rồi kiệt sức mà chết, hóa thành loài chim cô đơn trong rừng, cứ mỗi mùa hoa ban nở lại cất tiếng hót gọi bạn tình. Từ đó, hoa ban trở thành loài hoa gắn với mùa xuân Tây Bắc, với hội xuân, tiếng khèn, điệu xòe và khát vọng về một tình yêu son sắt.Hoa ban Tây Bắc (tên khoa học: Bauhinia variegata), còn gọi là ban, ban trắng, ban sọc, móng bò sọc, là một loài cây thuộc họ Đậu (Fabaceae), có nguồn gốc ở khu vực Nam và Đông Nam Á, phân bố tự nhiên từ miền nam Trung Quốc kéo dài tới Ấn Độ. Ở Việt Nam, loài này phân bố tự nhiên chủ yếu tại vùng Tây Bắc. Đây là cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi lớn, cao khoảng 10–12 m, tán khá thoáng, rụng lá vào mùa khô, thường gặp ở rừng bán rụng lá, savan, ven rừng hoặc ven làng bản trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa đến cận nhiệt đới. Lá đặc trưng có dạng gần tròn, chia hai thùy như dấu móng bò. Hoa nở rộ vào tháng 3–4, thường mọc ở nách lá non, rất nổi bật với 5 cánh lớn, đường kính khoảng 8–12 cm, màu phổ biến là trắng pha sọc hồng nhạt hoặc tím nhạt có vân đậm hơn, tạo nên vẻ đẹp đặc biệt của mùa ban Tây Bắc. Quả thuộc dạng quả đậu dài 15–30 cm, chứa vài hạt. Ngoài giá trị cảnh quan rất cao, hoa ban còn có thể dùng làm món ăn truyền thống như nộm hoặc nấu canh, gỗ dùng cho đồ gia dụng thông thường hoặc làm củi; trong y học dân gian ở Ấn Độ, nhiều bộ phận của cây còn được sử dụng làm thuốc với những công dụng khác nhau.Ảnh: Báo Lao Động.#hoaban #taybac #thiennhien #dadangsinhhoc #BaoTonThienNhien #baoverung ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

2 ngày trước

Không phải cứ "xanh” là tốt cho thiên nhiênMột trong những ngộ nhận nguy hiểm nhất của thời đại này là nghĩ rằng cứ gắn nhãn “xanh” thì mặc nhiên có lợi cho thiên nhiên. Trồng cây được xem là tốt. Tín chỉ carbon được xem là tốt. Năng lượng tái tạo được xem là tốt. Các chương trình phục hồi nghe qua cũng luôn có vẻ tích cực. Nhưng bảo tồn thiên nhiên không vận hành bằng khẩu hiệu. Một giải pháp mang màu xanh trên giấy hoàn toàn có thể tạo thêm áp lực lên hệ sinh thái nếu thiết kế sai, đặt sai chỗ, hoặc chạy theo chỉ tiêu mà bỏ qua bản chất sinh thái.Khoa học bảo tồn những năm gần đây nói nhiều hơn về khoảng cách giữa “hành động xanh” và “hành động có ý nghĩa sinh thái” - tức là giữa một hành động trông có vẻ thân thiện với môi trường và một hành động thật sự phù hợp với hệ sinh thái. Trồng cây là ví dụ điển hình nhất. Trồng sai loài, trồng thuần loài, trồng trên sinh cảnh không phù hợp, thay thế hệ sinh thái tự nhiên bằng một mô hình cây phủ xanh đơn giản, hoặc coi diện tích trồng mới là thước đo thành công duy nhất… tất cả những điều đó có thể tạo ra một bề mặt xanh hơn nhưng không đồng nghĩa với phục hồi đa dạng sinh học, làm giàu chức năng sinh thái hay tăng khả năng chống chịu khí hậu. Nhiều nghiên cứu tổng quan đã nhấn mạnh rằng phục hồi hệ sinh thái không thể bị giản lược thành trồng cây, và thậm chí trong một số bối cảnh, cách làm sai còn có thể gây tổn thất lâu dài cho đất, nước và sinh cảnh.Câu chuyện tương tự cũng đang diễn ra với các thị trường carbon và nhiều mô hình tài chính xanh. Carbon là một công cụ quan trọng, nhưng carbon không phải là thiên nhiên. Một dự án có thể hấp thụ thêm carbon trên giấy nhưng vẫn nghèo nàn về đa dạng sinh học, làm suy giảm tính tự nhiên của sinh cảnh, hoặc không tạo lợi ích công bằng cho cộng đồng địa phương. Vì thế, trong những năm gần đây, các tổ chức xây dựng tiêu chuẩn quốc tế cũng bắt đầu chuyển hướng mạnh hơn sang các yêu cầu về tính toàn vẹn đa dạng sinh học, loài bản địa, điều kiện hệ sinh thái, bảo đảm quyền lợi cộng đồng và các chỉ số vượt ra ngoài chuyện “bao nhiêu tấn carbon”. Xu hướng này phản ánh một thay đổi rất quan trọng: ngay cả các công cụ xanh cũng phải bị chất vấn bằng lăng kính sinh thái, chứ không thể chỉ bằng lăng kính tài chính hoặc truyền thông.Ở Việt Nam, bài học này đặc biệt đáng suy nghĩ. Không ít nơi vẫn còn tư duy rằng cứ có thêm cây là tốt, cứ phủ xanh là thành công, cứ gắn với carbon là hiện đại, cứ dán nhãn “sinh thái” thì mặc nhiên đúng hướng. Nhưng thiên nhiên không đơn giản như vậy. Một khu vực phục hồi rừng bằng cây ngoại lai hoặc trồng đơn loài chưa chắc tốt hơn một bãi cây bụi bản địa đang tự tái sinh. Một dự án năng lượng tái tạo đặt sai vị trí có thể chia cắt sinh cảnh, ảnh hưởng đường bay của chim hoặc tạo áp lực lên vùng ven biển, vùng ngập nước. Một chương trình trồng cây rầm rộ nhưng thiếu chăm sóc dài hạn có thể tạo ra nhiều hình ảnh đẹp trong ngắn hạn, rồi để lại những khoảng đất trống sau vài mùa khô. Nếu không phân biệt giữa “xanh về hình thức” và “tốt cho hệ sinh thái”, chúng ta rất dễ tự an ủi mình bằng những kết quả bề nổi.Bảo tồn thiên nhiên trong tương lai sẽ không thiếu các dự án “xanh”. Thứ thiếu nhiều hơn có lẽ là khả năng đặt câu hỏi đúng. Xanh cho ai? Xanh ở đâu? Xanh bằng loài nào? Xanh trong bao lâu? Xanh có giữ được nước, đất, côn trùng, chim, thú, nấm, vi sinh vật và sinh kế địa phương hay không? Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, màu xanh đôi khi chỉ là một lớp sơn phủ lên sự suy thoái thiên nhiên. Và đó là điều mà bảo tồn thiên nhiên không thể chấp nhận!#baotonthiennhien #phuchoihesinhthai #carbon #trongcay #dadangsinhhoc #nangluongtaotao #loaibandia #tayxanh ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

3 ngày trước

Biến đổi khí hậu không chỉ là nhiệt độ tăng lênTrong nhiều cuộc thảo luận về khí hậu, câu chuyện thường được kể khá đơn giản: Trái Đất nóng lên, nhiệt độ tăng dần, hệ sinh thái sẽ phải thích nghi. Nhưng ngoài thực địa, thiên nhiên hiếm khi bị bào mòn theo kiểu tăng dần đều như vậy. Điều đang trở nên nguy hiểm hơn nhiều là những cú sốc cực đoan: các đợt nắng nóng kéo dài, hạn hán sâu hơn, mưa dồn dập hơn, lũ quét bất thường hơn, cháy rừng dữ hơn, và quy luật mùa thời tiết ngày càng khó đoán hơn.Một hệ sinh thái đôi khi còn có thể chịu được sự thay đổi từ từ trong nhiệt độ trung bình. Nhưng các cực đoan khí hậu lại có thể đánh thẳng vào những điểm yếu mà nhiều loài không kịp thích nghi: cây non chết hàng loạt sau một đợt nắng nóng bất thường, lưỡng cư mất nơi sinh sản vì suối cạn sớm hơn, chim mất đồng bộ giữa mùa sinh sản và nguồn thức ăn, san hô chết trắng sau các đợt nước nóng cực đoan, rừng suy yếu sau hạn kéo dài rồi dễ cháy hơn hoặc dễ bị sâu bệnh tấn công hơn. Nói cách khác, biến đổi khí hậu không chỉ làm thiên nhiên ấm lên. Nó đang làm nhịp điệu của tự nhiên trở nên bất ổn hơn, khắc nghiệt hơn và khó dự báo hơn.Ở Việt Nam, miền núi phía Bắc và miền Trung chứng kiến nhiều đợt mưa cực lớn, lũ quét, sạt lở với cường độ ngày càng bất thường. Tây Nguyên và nhiều vùng rừng tự nhiên, rừng phải đối mặt với mùa khô kéo dài, thiếu nước, nguy cơ cháy rừng tăng cao. Đồng bằng sông Cửu Long thì không chỉ là câu chuyện nước biển dâng, mà còn là hạn mặn, biến động dòng chảy, thời điểm xâm nhập mặn và khan hiếm nước ngọt ngày càng khó lường. Những thay đổi này không chỉ tác động đến con người. Chúng làm nhiều loài mất nơi trú ẩn, mất nguồn nước, mất cửa sổ sinh sản phù hợp, và khiến những hệ sinh thái vốn đã chịu nhiều sức ép khác càng khó phục hồi hơn.Một khái niệm rất quan trọng mà bảo tồn tương lai phải chú ý là “nơi trú ẩn khí hậu”. Đó là những khu vực mà nhờ địa hình, vi khí hậu, độ ẩm, nguồn nước hoặc cấu trúc sinh cảnh, thiên nhiên có thể cầm cự tốt hơn trước các cú sốc khí hậu. Một khe núi ẩm, một cánh rừng đầu nguồn còn giữ nước tốt, một vùng đất ngập nước chưa bị chia cắt, một dải rừng ven biển còn nguyên cấu trúc tự nhiên - đôi khi giá trị của chúng trong tương lai còn lớn hơn rất nhiều so với những gì ta nhìn thấy hiện tại. Vấn đề là các khu vực như vậy thường chưa được nhận diện đầy đủ và càng ít khi được ưu tiên như một phần cốt lõi của chiến lược bảo tồn.Nếu tiếp tục nói về biến đổi khí hậu như một đường biểu đồ nhiệt độ tăng dần, chúng ta sẽ bỏ lỡ bản chất của vấn đề. Với bảo tồn thiên nhiên, khí hậu ngày nay không chỉ là xu thế dài hạn. Nó ngày càng là những cú đánh ngắn, mạnh và dồn dập. Và trong nhiều trường hợp, chính những cú đánh ấy mới là thứ quyết định loài nào còn trụ lại được, hệ sinh thái nào còn giữ được khả năng phục hồi. #baotonthiennhien #biendoikhihau #luquet #hanhan #chayrung #dadangsinhhoc #phuchoihesinhthai ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

4 ngày trước

Bảo tồn thiên vị: Rất nhiều loài quan trọng vẫn bị bỏ quên!Thế giới bảo tồn từ lâu đã có một điểm mù rất lớn: chúng ta chú ý nhiều hơn đến những loài dễ nhìn thấy, dễ yêu thích và dễ gây xúc động. Voi, hổ, gấu, chim lớn, cây cổ thụ… luôn xuất hiện dày đặc trong truyền thông, chiến dịch gây quỹ và cả nhiều chương trình bảo tồn. Điều đó không sai. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bảo tồn rất dễ rơi vào một nghịch lý: giữ được những biểu tượng nổi bật, nhưng vẫn để hệ sinh thái âm thầm suy yếu từ bên trong.Lý do rất đơn giản. Phần lớn sự sống trên Trái Đất không nằm ở những loài ngôi sao. Nó nằm ở côn trùng, nấm, vi sinh vật, động vật không xương sống, các loài thủy sinh nhỏ, rêu, địa y, lưỡng cư ít người biết tên, và vô số sinh vật giữ vai trò nền tảng trong chuỗi thức ăn, thụ phấn, phân hủy vật chất hữu cơ, tái tạo đất, lọc nước, kiểm soát sâu hại, duy trì dòng năng lượng trong hệ sinh thái. Nhưng đây lại chính là những nhóm thường thiếu dữ liệu, ít được theo dõi, ít được đưa vào ưu tiên đầu tư, và cũng hiếm khi trở thành gương mặt đại diện cho bảo tồn. Một bài tổng quan gần đây trên Global Change Biology (2025) cảnh báo rằng các loài ngoài nhóm chim và thú vẫn đang bị đánh giá thấp nghiêm trọng trong khoa học và chính sách bảo tồn dù chúng đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với chức năng hệ sinh thái.Khủng hoảng côn trùng là một ví dụ điển hình. Trong nhiều năm qua, thế giới nói nhiều về sự biến mất của các loài lớn, nhưng chính các nghiên cứu tổng quan mới cho thấy côn trùng đang suy giảm trên diện rộng ở nhiều nơi, kéo theo nguy cơ đối với thụ phấn, năng suất nông nghiệp, chuỗi thức ăn và khả năng tự phục hồi của tự nhiên. Ở quy mô toàn cầu, nghiên cứu tổng quan năm 2019 đã cảnh báo rằng hơn 40% các loài côn trùng được đánh giá trong các nghiên cứu liên quan có xu hướng suy giảm, dù con số cụ thể vẫn cần được đọc cẩn trọng theo từng khu vực và nhóm loài. Điểm quan trọng không nằm ở một tỷ lệ tuyệt đối, mà ở chỗ: những sinh vật nhỏ bé, ít được chú ý nhất có thể lại là những mắt xích mà hệ sinh thái phụ thuộc nhiều nhất.Ở Việt Nam, khoảng trống này còn thể hiện rõ ràng hơn. Chúng ta có thể kể tên nhiều loài thú quý hiếm, vài loài chim đặc hữu nổi bật nhưng hiểu biết công chúng và cả đầu tư nghiên cứu đối với côn trùng, nấm, động vật đất, nhóm thủy sinh nhỏ, nhiều loài lưỡng cư hay bò sát ít được biết đến vẫn còn rất hạn chế. Trong khi đó, Việt Nam lại là một quốc gia có tính đa dạng sinh học rất cao, với vô số loài nhỏ, khó thấy, khó định danh nhưng cực kỳ quan trọng về mặt sinh thái. Nếu chỉ chăm chăm bảo vệ những loài đẹp, quý hiếm, nổi tiếng hoặc dễ làm truyền thông, chúng ta rất dễ bỏ qua những nhóm sinh vật đang âm thầm giữ cho rừng còn là rừng, đất còn là đất, và mùa màng còn có thể tồn tại.Bảo tồn thiên nhiên trong tương lai sẽ không thể chỉ là câu chuyện của vài loài biểu tượng. Muốn giữ thiên nhiên thật sự phải nhìn sâu hơn vào những sinh vật ít ai để ý nhưng giữ cho hệ sinh thái còn vận hành. Một khu rừng không sụp đổ chỉ khi con thú cuối cùng biến mất. Nó thường bắt đầu suy yếu từ lâu trước đó, từ lúc những loài nhỏ nhất không còn được bảo vệ đúng mức.#BaoTonThienNhien #dadangsinhhoc #contrung #hesinhthai #baotonloai #luongcu #dongvatkhongxuongsong ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

ThienNhien.Net

5 ngày trước

Thiên nhiên không suy kiệt vì một cú đánh, mà vì nhiều cú đánh cùng lúcMột trong những ngộ nhận phổ biến nhất trong bảo tồn là nghĩ rằng mỗi hệ sinh thái thường chỉ chết dần vì một nguyên nhân chính: mất rừng, ô nhiễm, biến đổi khí hậu, loài ngoại lai hay khai thác quá mức. Thực tế ngoài hiện trường thường không vận hành như vậy. Thiên nhiên hiếm khi suy sụp vì một áp lực đơn lẻ. Nó suy kiệt vì nhiều áp lực chồng lên nhau, tương tác với nhau, rồi cùng đẩy hệ sinh thái vượt qua ngưỡng chịu đựng.Đây cũng là điều mà khoa học bảo tồn nhấn mạnh ngày càng rõ trong những năm gần đây. Các nghiên cứu tổng quan về đa áp lực môi trường (multiple stressors) cho thấy tác động cộng gộp của nhiều áp lực không đơn giản chỉ là “1 + 1 = 2”. Trong nhiều trường hợp, chúng tạo ra hiệu ứng cộng hưởng, nghĩa là tác động thực tế lớn hơn nhiều so với dự đoán nếu nhìn từng yếu tố riêng lẻ. Một hệ sinh thái vốn còn có thể chịu được nắng nóng hơn bình thường. Nó cũng có thể cầm cự trước một mức ô nhiễm nhất định. Nhưng nếu vừa nóng hơn, vừa thiếu nước, vừa nhiễm hóa chất, vừa bị chia cắt sinh cảnh, thì khả năng phục hồi có thể sụp đổ rất nhanh. Một nghiên cứu toàn cầu đăng trên Nature Climate Change (2023) cho thấy khi số lượng áp lực tăng lên và vượt ngưỡng cao, đa dạng sinh học đất và các chức năng hệ sinh thái suy giảm rõ rệt ở quy mô toàn cầu. Nói cách khác, số lượng áp lực cũng quan trọng không kém bản thân từng áp lực.Ở Việt Nam, đây gần như là “bình thường mới” ở rất nhiều cảnh quan. Ở miền núi, một cánh rừng có thể đồng thời chịu tác động của mở đường, khai thác lâm sản, săn bắt, thuốc trừ sâu trên nương rẫy lân cận, mất nguồn nước mùa khô và các đợt mưa cực đoan bất thường. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, hệ sinh thái nước ngọt và đất ngập nước không chỉ chịu xâm nhập mặn do khí hậu, mà còn bị bào mòn bởi suy giảm dòng chảy, đập thủy điện thượng nguồn, khai thác cát, ô nhiễm nông nghiệp và chuyển đổi đất. Một bài nghiên cứu tổng quan về 200 năm suy thoái đất ngập nước ở Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy sự suy thoái này không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả tích lũy của nhiều lớp tác động kéo dài qua nhiều giai đoạn phát triển. Chính vì thế, nếu chỉ xử lý từng vấn đề rời rạc, kết quả thường rất hạn chế.Đây cũng là lý do vì sao nhiều nỗ lực bảo tồn ngoài thực tế có vẻ đúng nhưng hiệu quả vẫn thấp. Trồng thêm cây chưa chắc cứu được một lưu vực nếu dòng chảy vẫn bị bóp nghẹt. Siết chặt săn bắt chưa chắc phục hồi được quần thể loài nếu sinh cảnh đã bị chia cắt, nguồn thức ăn suy giảm và khí hậu cực đoan ngày càng dày hơn. Cấm một loại hóa chất cũng chưa đủ nếu các áp lực khác vẫn tiếp tục gia tăng. Bảo tồn thất bại không phải lúc nào cũng vì thiếu nỗ lực. Nhiều khi là vì chúng ta đang xử lý từng triệu chứng riêng lẻ trong khi căn bệnh thật sự là sự cộng hưởng của nhiều áp lực cùng lúc.Nếu bảo tồn thiên nhiên trong thập niên tới vẫn tiếp tục chia nhỏ vấn đề theo từng mảng miếng theo kiểu rừng là chuyện của rừng, nước là chuyện của nước, khí hậu là chuyện của khí hậu, nông nghiệp là chuyện của nông nghiệp, thì rất nhiều hệ sinh thái sẽ tiếp tục suy giảm ngay cả khi từng ngành đều nói rằng mình đang làm đúng phần việc của mình. Thiên nhiên không phân chia theo cơ cấu quản lý của con người. Và đó có lẽ là điều mà tư duy bảo tồn hiện nay cần thay đổi mạnh nhất.#baotonthiennhien #dadangsinhhoc #multiplestressors #khunghoangsinhthai #mekong #datngapnuoc #rung #biendoikhihau #onhiem ... Xem thêmThu nhỏ

Photo

Xem trên Facebook

Tag: dự trữ sinh quyển

Góp ý Dự thảo về Kế hoạch quản lý và bảo...